Wetgeving en exotenbeheer rond duizendknoop in Vlaanderen

De Europese verordening invasieve uitheemse soorten

In 2015 trad de Europese verordening 1143/2014 betreffende invasieve uitheemse soorten in werking. Die verordening legt de lidstaten verplichtingen op rond preventie, vroegdetectie en beheer van schadelijke uitheemse soorten. Het centrale instrument is de zogenaamde Unielijst: een lijst van soorten waarvoor strikte verboden gelden, zoals het verbod op invoer, handel, kweek en uitzet in het wild.

Japanse duizendknoop (Reynoutria japonica) staat momenteel niet op die Unielijst. Dat betekent dat de zwaarste Europese maatregelen niet rechtstreeks van toepassing zijn op de plant. Het beheer ervan valt daardoor hoofdzakelijk onder Vlaams en federaal beleid. Toch mag je de afwezigheid van een Europese vermelding niet interpreteren als een vrijbrief om de plant ongehinderd te laten woekeren.

Het Vlaamse Soortenbesluit en het Decreet Natuur

In Vlaanderen vormt het Soortenbesluit van 2009 een belangrijk juridisch kader voor de omgang met planten en dieren, ook invasieve soorten. Op basis van dat besluit kan de Vlaamse overheid soorten aanwijzen die beheerd of bestreden moeten worden. Het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) is de bevoegde overheid voor het uitstippelen en uitvoeren van het exotenbeleid in Vlaanderen.

Naast het Soortenbesluit is ook het Decreet Natuur van 1997 relevant. Dat decreet legt de basis voor het behoud van de biodiversiteit in Vlaanderen en biedt juridische grond voor maatregelen tegen soorten die de inheemse natuur bedreigen. Duizendknoop staat in Vlaamse beleidsnota's beschreven als een prioritaire invasieve soort waarvoor actief beheer aanbevolen wordt.

Exotenbeheer: drie pijlers

Het Vlaamse exotenbeleid rust op drie pijlers: preventie, vroegdetectie en beheer. Preventie betekent dat nieuwe introductie vermeden wordt, bijvoorbeeld door regels rond grondverzet en transport van planten. Vroegdetectie houdt in dat nieuwe haarden snel worden gesignaleerd zodat uitroeiing nog mogelijk is. Beheer richt zich op het inperken van schade en verspreiding waar de soort al gevestigd is.

Voor duizendknoop is de situatie bijzonder moeilijk: uitroeiing is in de praktijk bijna onmogelijk omdat de plant zich via microscopisch kleine wortelstukken herstelt. De Vlaamse aanpak concentreert zich dan ook op het voorkomen van verdere verspreiding, in het bijzonder bij grondverzet, infrastructuurwerken en ruimings- of maaiwerken langs waterlopen.

De rol van INBO en exoten.be

Het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) is het wetenschappelijke kenniscentrum dat het Vlaamse exotenbeleid onderbouwt. INBO coördineert de monitoring van invasieve soorten in Vlaanderen en beheert het platform exoten.be, waar burgers en beheerders waarnemingen kunnen invoeren. Die data wordt gebruikt om verspreiding in kaart te brengen en beleidsaanbevelingen te formuleren.

Via de kaart op duizendknoopkaart.be zie je hoe de verspreiding er in jouw buurt uitziet. Heb je zelf een haard vastgesteld? Dan kun je die melden via ons meldformulier, zodat de gegevens beschikbaar zijn voor onderzoekers en terreinbeheerders.

Wat mag en wat mag niet?

Hoewel er voor duizendknoop geen formeel plantverbod bestaat zoals voor soorten op de Unielijst, gelden er in Vlaanderen wel degelijk gedragsregels:

• Grond of plantmateriaal besmet met duizendknoop mag niet zomaar worden afgevoerd of gestort. Het geldt als een bijzondere afvalstroom bij werken.
• Het opzettelijk verspreiden van duizendknoop, bijvoorbeeld door het dumpen van tuinafval, wordt sterk afgeraden en kan aanleiding geven tot civielrechtelijke aansprakelijkheid.
• Bij openbare werken zijn aannemer en opdrachtgever verplicht de aanwezigheid van duizendknoop te vermelden in het bestek en passende maatregelen te nemen.
• Chemische bestrijding vereist een erkend fytolicentie en is verboden in de buurt van waterlopen zonder vergunning van de bevoegde waterloopbeheerder.

De bevoegdheid van gemeenten en provincies

Gemeenten en provincies in Vlaanderen spelen een belangrijke rol in het praktische beheer van duizendknoop. Steeds meer lokale besturen nemen de plant op in hun groenbeheerplannen en werken samen met intercommunales of regionale landschappen. Die lokale verankering is essentieel omdat duizendknoop een soort is die je gemeente per gemeente moet aanpakken, in samenwerking met eigenaars van aangrenzende percelen.

Sommige gemeenten organiseren ook informatiesessies en bieden begeleiding aan particulieren die duizendknoop op hun eigendom hebben. Het ANB ondersteunt die initiatieven via richtlijnen en communicatiemateriaal. Wil je weten wat er in jouw gemeente speelt? Bekijk dan de gemeenteoverzichten op onze site.

Beheeradvies van het Agentschap voor Natuur en Bos

Het ANB verspreidt praktische richtlijnen voor zowel particulieren als professionele beheerders. Die richtlijnen beschrijven welke methodes toegelaten zijn, hoe je verspreiding bij grondverzet beperkt en hoe je een meerjarig beheerplan opstelt. Machinale verwijdering zonder opvolging wordt afgeraden omdat het de verspreiding van wortelstukken kan bevorderen.

Een combinatie van regelmatig maaien en, waar nodig, herbicidenbehandeling door erkende aannemers geeft op lange termijn de beste resultaten. Meer informatie over erkende methodes lees je op de pagina duizendknoop verwijderen.

Veelgestelde vragen

Is duizendknoop verboden in Vlaanderen?

Er is geen expliciet plantverbod zoals voor soorten op de EU-Unielijst, maar de Vlaamse overheid raadt het planten, verplaatsen en verspreiden van duizendknoop sterk af. Bij grondverzet gelden strikte regels voor de afvoer van besmet materiaal als bijzondere afvalstroom.

Wie is bevoegd voor het exotenbeleid in Vlaanderen?

Het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) is de bevoegde Vlaamse overheid voor het exotenbeleid. Het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) levert de wetenschappelijke onderbouwing. Gemeenten en provincies zijn verantwoordelijk voor de praktische uitvoering op hun grondgebied.

Staat Japanse duizendknoop op de Europese Unielijst?

Nee, Japanse duizendknoop staat momenteel niet op de Unielijst van de Europese verordening 1143/2014. Daardoor zijn de strengste Europese maatregelen niet van toepassing, maar het is in Vlaanderen wel een prioritaire invasieve soort waarvoor actief beheer aanbevolen wordt.